Сметководството за почетници се сведува на едно правило: секоја трансакција се книжи на најмалку две сметки, со еднаков износ на дебитна и на кредитна страна. Тоа е двојното книжење и тоа е сè што софтверот прави во позадина кога внесувате фактура или плата. Подолу прво објаснуваме како се чита книжење, а потоа поминуваме низ 20 трансакции од секоја македонска фирма: фактури, плати, банка, основни средства, ДДВ и затворање на годината.
Како да читате книжење
Секоја сметка има две страни: дебит е левата („должи“), кредит е десната („побарува“). Кога знаете на која страна расте секој тип сметка, читањето станува механичко:
- Секоја трансакција = најмалку 2 сметки, секогаш со еднаков збир на дебити и кредити.
- Актива (класи 0, 1, 3): расте на дебит, опаѓа на кредит.
- Пасива и капитал (класи 2, 9): расте на кредит, опаѓа на дебит.
- Расходи (класи 4, 6, 7): растат на дебит, опаѓаат на кредит (како актива).
- Приходи (класа 8): растат на кредит, опаѓаат на дебит (како пасива).
- ДДВ има свои сметки во класата 1 (одбитлив влезен) и класата 2 (за плаќање), кои се пресретнуваат на крајот на периодот за пресметка на ДДВ-04.
Класите на контниот план ја одредуваат првата цифра на секоја сметка:
| Класа | Назив |
|---|---|
| 0 | Долгорочни средства и нематеријални средства |
| 1 | Парични средства, побарувања и краткорочни вложувања |
| 2 | Краткорочни обврски |
| 3 | Залихи на материјали и стока |
| 4 | Расходи по природа |
| 5 | Готови производи и услуги |
| 6 | Расходи на материјали, услуги и плати |
| 7 | Финансиски расходи и приходи |
| 8 | Приходи од продажба и останати приходи |
| 9 | Капитал, долгорочни обврски и резерви |
Класите, групите и аналитиката се објаснети во водичот за контниот план по македонски стандарди. Броевите на сметки во примерите (на пример 1300, 2001, 6020) се илустративни; точните зависат од Правилникот за сметководствен план и од вашиот план, а логиката на дебит и кредит е иста без оглед на нумерацијата.
Дел 1: Купопродажба (фактурирање)
1. Излезна фактура со 18% ДДВ
Фирма продава услуга на купувач за 10.000 МКД + 1.800 ДДВ = 11.800 МКД вкупно.
Дебит Кредит
Побарувања од купувач 11.800
Приходи од услуги 10.000
ДДВ за плаќање (18%) 1.800
Зошто: Купувачот ни должи 11.800 (актива, расте на дебит). Признаваме приход за услугата (приход, расте на кредит). Должиме ДДВ на УЈП (пасива, расте на кредит).
2. Наплата на излезна фактура
Купувачот плаќа 11.800 МКД на нашата сметка.
Дебит Кредит
Сметка во банка 11.800
Побарувања од купувач 11.800
Зошто: Имаме повеќе пари на сметка (актива, дебит). Купувачот веќе не должи (актива опаѓа, кредит).
3. Прием на влезна фактура
Добавувач ни испраќа фактура за интернет услуга 4.000 МКД + 720 ДДВ = 4.720 МКД.
Дебит Кредит
Расход за интернет 4.000
ДДВ за одбивање (18%) 720
Обврски кон добавувач 4.720
Зошто: Имаме нов расход (расход, дебит). Имаме право да одбиеме влезен ДДВ (актива, дебит; тоа е „побарување од УЈП“). Должиме на добавувачот (пасива, кредит).
4. Плаќање на влезна фактура
Плаќаме на добавувачот 4.720 МКД од нашата сметка.
Дебит Кредит
Обврски кон добавувач 4.720
Сметка во банка 4.720
5. Излезна фактура со 5% ДДВ (книги)
Продаваме книги за 2.000 МКД + 100 ДДВ (5%) = 2.100 МКД.
Дебит Кредит
Побарувања од купувач 2.100
Приходи од продажба 2.000
ДДВ за плаќање (5%) 100
Совет: Држете одделни сметки за приходи по ДДВ стапка (18%, 10%, 5%) заради ДДВ-04.
Дел 2: Плати и придонеси
6. Пресметана плата за месец
Плата за вработениот: бруто 50.000 МКД, придонеси 28% = 14.000 МКД, лично ослободување 10.932 МКД, ДЛД 10% = 2.507 МКД, нето 33.493 МКД. (Деталите на пресметката се во водичот како се пресметува бруто од нето.)
Дебит Кредит
Расход за плати 50.000
Обврски за нето плата 33.493
Обврски за придонеси 14.000
Обврски за ДЛД 2.507
Зошто: Бруто платата е расход на фирмата (расход, дебит). Сите три износи се обврски: нето кон вработениот, придонеси и ДЛД кон УЈП (пасива, кредит).
7. Исплата на нето плата
Префрламе 33.493 МКД на сметката на вработениот.
Дебит Кредит
Обврски за нето плата 33.493
Сметка во банка 33.493
8. Плаќање на придонеси и ДЛД
Префрламе 14.000 + 2.507 = 16.507 МКД на УЈП.
Дебит Кредит
Обврски за придонеси 14.000
Обврски за ДЛД 2.507
Сметка во банка 16.507
9. Хонорар по договор за дело
Исплаќаме хонорар по договор за дело: бруто 30.000 МКД, ДЛД 10% = 3.000 МКД, нето 27.000 МКД.
Дебит Кредит
Расход за хонорари 30.000
Обврски за нето хонорар 27.000
Обврски за ДЛД 3.000
Важно: за договор за дело нема придонеси за ПИОМ и ФЗОМ, туку само ДЛД од 10%, без лично ослободување; честа почетничка грешка е да се стават придонеси. Кај авторските договори основата се намалува за нормирани трошоци според Законот за данок на личен доход, зависно од видот на делото.
Дел 3: Благајна и банка
10. Внес на готовина во благајна
Сопственикот внесува 5.000 МКД готовина за оперативни трошоци.
Дебит Кредит
Готовина во благајна 5.000
Сметка во банка 5.000
11. Плаќање готовинска сметка со 10% ДДВ
Од благајна плаќаме сметка од ресторан за деловен ручек 1.200 МКД (угостителска услуга со 10% ДДВ: 109 МКД ДДВ од 1.200 МКД бруто).
Дебит Кредит
Расход за угостителски услуги 1.091
ДДВ за одбивање (10%) 109
Готовина во благајна 1.200
(Колку од овој расход и ДДВ се признава зависи од правилата за репрезентација; тука е само механиката.)
12. Девизна сметка: наплата во евра
Купувач од странство плаќа 1.000 ЕУР, по курс на наплата 61,50 МКД/ЕУР = 61.500 МКД.
Дебит Кредит
Девизна сметка 61.500
Побарувања од купувач (ЕУР) 61.500
13. Курсна разлика при наплата
Фактурата била издадена при курс 61,30 МКД/ЕУР (61.300 МКД побарување). Наплата при курс 61,50 МКД/ЕУР (61.500 МКД). Разлика: +200 МКД во наша корист.
Дебит Кредит
Девизна сметка 61.500
Побарувања од купувач 61.300
Курсна разлика (приход) 200
(Кога курсот оди против нас, курсната разлика е расход, на дебит.)
Дел 4: Основни средства
14. Набавка на основно средство (компјутер)
Купуваме лаптоп за 60.000 МКД + 10.800 ДДВ = 70.800 МКД.
Дебит Кредит
Опрема (компјутери) 60.000
ДДВ за одбивање 10.800
Обврски кон добавувач 70.800
Зошто во класа 0 (Опрема), а не во класа 6 (Расход)? Компјутерот е основно средство: служи повеќе од една година и вредноста му е над прагот за капитализирање, па се амортизира како расход во наредните години.
15. Месечна амортизација
Компјутер од 60.000 МКД, амортизациска стапка 25% годишно = 15.000/год = 1.250/месец.
Дебит Кредит
Расход за амортизација 1.250
Исправка на вредност (компјутери) 1.250
Зошто: Амортизацијата е месечен расход (дебит). „Исправка на вредност“ е контра-сметка на основното средство: нето вредноста на компјутерот = набавна вредност − натрупана амортизација.
Дел 5: Периодична пресметка на ДДВ
16. Пресметка на ДДВ-04 на крајот на периодот
На крајот на месецот имаме:
- Излезен ДДВ (за плаќање): 50.000 МКД (од сметки 21x)
- Влезен ДДВ (за одбивање): 32.000 МКД (од сметки 13x)
- Разлика: 18.000 МКД за плаќање на УЈП
Дебит Кредит
ДДВ за плаќање 50.000
ДДВ за одбивање 32.000
Обврски за ДДВ за плаќање 18.000
Зошто: Ги затвораме влезните и излезните ДДВ сметки во една нето обврска кон УЈП, која се плаќа со ДДВ-04.
17. Плаќање на нето ДДВ на УЈП
Дебит Кредит
Обврски за ДДВ за плаќање 18.000
Сметка во банка 18.000
18. Повраток на ДДВ (влезен поголем од излезен)
Ако излезниот ДДВ е помал од влезниот, имаме побарување од УЈП:
Дебит Кредит
ДДВ за плаќање 25.000
Побарувања за ДДВ повраток 7.000
ДДВ за одбивање 32.000
Дел 6: Капитал и затворање на годината
19. Уплата на основен капитал при основање
Сопственикот уплаќа 100.000 МКД основен капитал.
Дебит Кредит
Сметка во банка 100.000
Основен капитал 100.000
20. Затворање на годината и пренос на добивката
На крајот на годината добивката (приходи минус расходи) се пренесува во „Нераспределена добивка“. Ако имаме приходи 1.200.000 и расходи 950.000 = добивка 250.000:
Дебит Кредит
Приходи (сите класа 8) 1.200.000
Расходи (сите класа 6, 7) 950.000
Нераспределена добивка 250.000
Зошто: Сметките за приходи и расходи се сметки за период: на крајот на годината се „затвораат“ и салдото се префрла во класата 9, а со 1 јануари почнуваат од нула. Во пракса ова е серија затворни книжења по сметки, кои софтверот ги прави автоматски на 31 декември.
Често поставувани прашања
Зошто се вика „двојно“ книжење ако некои трансакции имаат повеќе од две сметки? „Двојно“ се однесува на принципот дека дебитниот и кредитниот вкупен износ мора да бидат еднакви. Книжењето може да има 3, 5 или 20 сметки, но збирот на дебитите е еднаков на збирот на кредитите; инаку билансот не се затвора.
Кога се прави сторно? Погрешно книжење никогаш не се брише. Се исправа со спротивно сторно книжење (ист износ, обратни страни) и ново правилно книжење. Така се чува трагата за ревизија.
Што е контра-сметка? Сметка поврзана со друга, која ја намалува нејзината вредност во билансот. Пример: компјутер 60.000 (актива), исправка на вредност 15.000 (контра-актива), нето вредност 45.000 во билансот. Се користи за основни средства и за исправка на побарувања.
Во Merot Finance сите овие книжења се генерираат автоматски: внесувате фактура, плата или банкарска трансакција, а системот ги прави книжењата според правила прилагодени на вашиот контен план, вклучително амортизација, курсни разлики и затворање на годината. Погледнете го модулот за книжења.
Извори
- Закон за трговските друштва (обврска за водење сметководство и годишна сметка)
- Правилник за сметководствениот план (структура на класите и сметките)
- Закон за данокот на додадена вредност (стапки 18%, 5% и 10%, ДДВ-04 до 25-ти)
- Закон за данокот на личен доход (лично ослободување 10.932 ден., договор за дело 10%)
- Закон за придонеси од задолжително социјално осигурување (вкупно 28%)