Двојното книжење е основа на сите модерни сметководствени системи: секоја економска трансакција се запишува со еднакви дебитни и кредитни износи, на најмалку две сметки. Системот не е сложен — има неколку правила и многу примена.
Овој водич е практичен — 20 типични трансакции кои се појавуваат во секоја македонска фирма, со T-сметки, износи, и објаснување зошто секоја страна е каде што е. Користа е тројна:
- Сопственици кои треба да ги читаат извештаите од сметководителот без да се вртат во дебит-кредит магла.
- Помладите сметководители кои го учат занаетот.
- Користачи на сметководствен софтвер (како Merot Finance) кои сакаат да го разберат што прави софтверот кога автоматски прави книжење.
За структурата на македонскиот контен план — кои класи постојат и што содржат — видете го нашиот водич Контен план по македонски стандарди. Овој водич претпоставува дека ја знаете структурата на 10 класи (0-9).
Шесте основни правила
Пред да започнеме со примерите, шесте правила кои треба да ги знаете:
- Секоја трансакција = најмалку 2 сметки, секогаш со еднаков збир на дебити и кредити.
- Актива (класи 0, 1, 3): расте на дебит, опаѓа на кредит.
- Пасива и капитал (класи 2, 9): расте на кредит, опаѓа на дебит.
- Расходи (класи 4, 6, 7): расте на дебит, опаѓа на кредит (како актива).
- Приходи (класа 8): расте на кредит, опаѓа на дебит (како пасива).
- ДДВ има свои сметки во класата 1 (одбитлив влезен) и класата 2 (надлежен за плаќање), кои се пресретуваат на крајот на периодот за пресметка на ДДВ-04.
Сите 20 примери подолу следат овие 6 правила. Ако сте конфузни на некој пример — вратете се на ова правило.
Забелешка: користените броеви на сметки во примерите (на пример 1300, 2001, 6020) се илустративни и следат стандардна МК пракса. Точните броеви зависат од Правилникот за сметководствен план и вашиот конкретен план за сметки. Логиката на дебит/кредит е иста без оглед на нумерацијата.
Дел 1: Купопродажба (фактурирање)
Пример 1: Издавање излезна фактура (без аванс)
Фирма ја продава услуга на купувач за 10.000 МКД + 1.800 ДДВ = 11.800 МКД вкупно.
Дебит Кредит
Побарувања од купувач 11.800
Приходи од услуги 10.000
ДДВ за плаќање (18%) 1.800
Зошто: Купувачот ни должи 11.800 (актива, расте на дебит). Признаваме приход за услугата (приход, расте на кредит). Должиме ДДВ на УЈП (пасива, расте на кредит).
Пример 2: Наплата на излезна фактура
Купувачот плати 11.800 МКД на нашата сметка.
Дебит Кредит
Сметка во банка 11.800
Побарувања од купувач 11.800
Зошто: Имаме повеќе пари на сметка (актива, дебит). Веќе не должи купувачот (актива опаѓа, кредит).
Пример 3: Прием на влезна фактура
Добавувач ни испрати фактура за интернет услуга 4.000 МКД + 720 ДДВ = 4.720 МКД.
Дебит Кредит
Расход за интернет 4.000
ДДВ за одбивање (18%) 720
Обврски кон добавувач 4.720
Зошто: Имаме нов расход (расход, дебит). Имаме право да одбиеме влезен ДДВ (актива, дебит — тоа е „побарување од УЈП"). Должиме на добавувачот (пасива, кредит).
Пример 4: Плаќање на влезна фактура
Платуваме на добавувачот 4.720 МКД од нашата сметка.
Дебит Кредит
Обврски кон добавувач 4.720
Сметка во банка 4.720
Пример 5: Издавање фактура со 5% ДДВ (книги, лекови, прв стан)
Продаваме книги за 2.000 МКД + 100 ДДВ (5%) = 2.100 МКД.
Дебит Кредит
Побарувања од купувач 2.100
Приходи од продажба 2.000
ДДВ за плаќање (5%) 100
Совет: Држете одделни сметки за приходи по ДДВ-стапка (18%, 10%, 5%, 0%) за полесна пресметка на ДДВ-04 и за следење на структурата на промет.
Дел 2: Плати и придонеси
Пример 6: Пресметана плата за месец
Плата за вработениот: Бруто 50.000 МКД, придонеси 14.000 МКД, ДЛД 2.573 МКД, нет 33.427 МКД. (Видете го нашиот водич Како се пресметува бруто од нето за деталите на пресметката.)
Дебит Кредит
Расход за плати 50.000
Обврски за нет плата 33.427
Обврски за придонеси 14.000
Обврски за ДЛД 2.573
Зошто: Бруто платата е расход на компанијата (расход, дебит). Сите 3 износи (нет, придонеси, ДЛД) се обврски — нет кон вработениот, придонеси и ДЛД кон УЈП (пасива, кредит).
Пример 7: Исплата на нет плата
Префрламе 33.427 МКД на сметката на вработениот.
Дебит Кредит
Обврски за нет плата 33.427
Сметка во банка 33.427
Пример 8: Плаќање на придонеси и ДЛД
Префрламе 14.000 + 2.573 = 16.573 МКД на УЈП.
Дебит Кредит
Обврски за придонеси 14.000
Обврски за ДЛД 2.573
Сметка во банка 16.573
Пример 9: Хонорар за договор за дело
Исплатуваме хонорар: бруто 30.000 МКД, нормирани трошоци 10.500 (35%), даночна основица 19.500, ДЛД 1.950, нет 28.050.
Дебит Кредит
Расход за хонорари 30.000
Обврски за нет хонорар 28.050
Обврски за ДЛД 1.950
Важно: за договор за дело нема придонеси за ПИОМ, ФЗОМ, итн. — само ДЛД. Многу почетници грешат и ставаат придонеси овде.
Дел 3: Готовинска благајна и банкарски операции
Пример 10: Внес на готовина во благајна
Сопственикот внесе 5.000 МКД готовина за оперативни трошоци.
Дебит Кредит
Готовина во благајна 5.000
Сметка во банка 5.000
(Ако готовината се внесе како „позајмица од сопственик", кредитниот дел оди на „Обврски кон сопственик", не на банкарска сметка.)
Пример 11: Плаќање готовински сметки
Од благајна платуваме сметка за гориво 1.200 МКД (со 10% ДДВ за гориво — 109,09 МКД ДДВ од 1.200 МКД бруто; за поедноставност го прескокнуваме одделувањето на ДДВ во овој пример).
Дебит Кредит
Расход за гориво 1.091
ДДВ за одбивање (10%) 109
Готовина во благајна 1.200
Пример 12: Девизна сметка — прием на ЕУР фактура
Купувач од странство плати 1.000 ЕУР, по курс на наплата 61,50 МКД/ЕУР = 61.500 МКД.
Дебит Кредит
Девизна сметка 61.500
Побарувања од купувач (ЕУР) 61.500
Внимание: побарувањето било исто така во ЕУР. Ако курсот на издавање на фактурата беше различен (на пример 61,30 МКД/ЕУР), разликата иде во „Курсна разлика" — види Пример 13.
Пример 13: Курсна разлика при наплата
Фактурата била издадена при курс 61,30 МКД/ЕУР (61.300 МКД побарување). Наплата при курс 61,50 МКД/ЕУР (61.500 МКД). Разлика: +200 МКД во наша корист.
Дебит Кредит
Девизна сметка 61.500
Побарувања од купувач 61.300
Курсна разлика (приход) 200
(Кога курсот се движи против нас, „Курсна разлика" се запишува на дебит како расход.)
Дел 4: Основни средства
Пример 14: Купување на основно средство (компјутер) на фактура
Купуваме лаптоп за 60.000 МКД + 10.800 ДДВ = 70.800 МКД.
Дебит Кредит
Опрема (компјутери) 60.000
ДДВ за одбивање 10.800
Обврски кон добавувач 70.800
Зошто во класа 0 (Опрема), не класа 6 (Расход)?: Компјутерот е основно средство (служи >1 година + вредност над прагот за капитализирање). Се амортизира како расход во наредните години.
Пример 15: Месечна амортизација на компјутер
Компјутер од 60.000 МКД, амортизирачка стапка 25% годишно = 15.000/год = 1.250/месец.
Дебит Кредит
Расход за амортизација 1.250
Исправка на вредност (компјутери) 1.250
Зошто: Амортизацијата е месечен расход (дебит). „Исправка на вредност" е контра-сметка на основното средство — на крајот на годината, нето вредноста на компјутерот = набавна вредност − натрупана амортизација.
Дел 5: ДДВ периодичен пресек
Пример 16: Пресметка на ДДВ-04 на крајот на месецот
На крајот на месец имаме:
- Излезен ДДВ (за плаќање): 50.000 МКД (од сметки 21x)
- Влезен ДДВ (за одбивање): 32.000 МКД (од сметки 13x)
- Разлика: 18.000 МКД за плаќање на УЈП
Дебит Кредит
ДДВ за плаќање 50.000
ДДВ за одбивање 32.000
Обврски за ДДВ за наплата 18.000
Зошто: Затвораме ги двете влезни и излезни ДДВ сметки во една нето обврска кон УЈП.
Пример 17: Плаќање на нето ДДВ на УЈП
Дебит Кредит
Обврски за ДДВ за наплата 18.000
Сметка во банка 18.000
Пример 18: Кога имаме повраток на ДДВ (нето влезен > излезен)
Ако излезниот е помал од влезниот, имаме побарувачка од УЈП:
Дебит Кредит
ДДВ за плаќање 25.000
Побарувања за ДДВ повраток 7.000
ДДВ за одбивање 32.000
Дел 6: Капитал и завршни сметки
Пример 19: Уплата на основен капитал при основање
Сопственикот уплати 100.000 МКД основен капитал.
Дебит Кредит
Сметка во банка 100.000
Основен капитал 100.000
Пример 20: Затворање на годината — пренос на добивка
На крајот на годината, добивката (приходи минус расходи) се пренесува во „Нераспределена добивка". Ако имаме приходи 1.200.000 и расходи 950.000 = добивка 250.000:
Дебит Кредит
Приходи (сите класа 8) 1.200.000
Расходи (сите класа 6, 7) 950.000
Нераспределена добивка 250.000
Зошто: Сметките за приходи и расходи се сметки за период — на крајот на годината тие се „затвораат" (балансот се префрла во класата 9). Со 1 јануари тие почнуваат од нула.
(Во пракса, ова се прави како серија на индивидуални затворни книжења по поединечни сметки. Современите системи го прават автоматски на 31 декември.)
Кога да го книжите што
Брз референца за најчести трансакции и кога се случуваат:
| Кога | Што се книжи |
|---|---|
| При прием на влезна фактура | Пример 3 — обврска + ДДВ |
| При плаќање на фактура | Пример 4 — банка ↓, обврска ↓ |
| При издавање излезна фактура | Пример 1 — побарување + приход + ДДВ |
| При наплата | Пример 2 — банка ↑, побарување ↓ |
| Секој месец пред 15-ти | Примери 6-8 — плата + придонеси |
| По исплата на хонорари | Пример 9 — само ДЛД, без придонеси |
| Секој месец на крајот | Пример 16 — пресек на ДДВ |
| На 31 декември | Пример 20 — затворање на годината |
Софтверска поддршка
Сите овие книжења (и сите околу нив — амортизација, валутни преоценки, ревалоризации) се пресметуваат автоматски од Merot Finance. Внесувате фактура, плата, или банкарска трансакција, системот генерира соодветните книжења според предефинирани правила (кои може да се прилагодат за вашиот контен план).
Бесплатен пробен период 30 дена, со полна функционалност, без картичка.
ЧПП
П: Зошто се вика „двојно" книжење ако некои трансакции имаат повеќе од 2 сметки? О: „Двојно" се однесува на принципот дека за секоја трансакција дебитниот и кредитниот вкупен износ мора да бидат еднакви. Може да има 3, 5, или 20 сметки во книжењето — но збирот на дебитите = збирот на кредитите. Иначе билансот нема да се затвори.
П: Има ли разлика помеѓу „расход" во класа 4 и „расход" во класа 6? О: Класа 4 е „расходи по природа" (материјали, услуги, плати — без поделба по функција). Класа 6 е „расходи кои се пренесуваат во биланс на успех". Некои фирми ги користат двете (4 за аналитика, 6 за пренос); други само 6. Зависи од вашиот план.
П: Кога треба сторно (повлекување на грешно книжење)? О: Никогаш не „бришете" книжење. Грешно книжење се исправа со спротивно сторно книжење (со ист износ но обратни страни) + ново правилно книжење. Така се чува аудит-трагата.
П: Што е „контра-сметка" (на пример „Исправка на вредност")? О: Сметка која е поврзана со друга и ја намалува нејзината вредност во билансот. Пример: компјутер 60.000 (актива), исправка на вредност 15.000 (контра-актива), нето вредност = 45.000 во билансот. Користи се за основни средства и за резервации за побарувања.
П: Дали можам да научам сметководство само со книги, или треба практика? О: Книгите даваат теорија. Практиката (макар и неколку месеци работа со реален сметководствен софтвер како Merot Finance или пробен период) ги дава скриените лекции — како системот реагира, како се испитуваат грешки, како се одржува аудит-трага. Препорачуваме и едното и другото.
Последно ажурирано: мај 2026. За поправки или прашања: info@merot.com.